Đi qua bao nhiêu giác ngộ thì hết một cuộc đời?

Những khi không viết được, mình chỉ biết ngồi đọc sách và thở. Thực ra nếu hút thuốc không có hại cho sức khỏe, mình sẽ hút, bởi hút thuốc không phải là việc gì khó khăn và ghê gớm lắm. Đó chỉ đơn giản là động tác hít vào thở ra thật sâu. Để giữ cho mình sự bình tĩnh. Khi mà tất cả, thời gian, cuộc sống, đang tiến về phía trước, thì mình vẫn bị tắc ở đây. Tắc trong sự viết. Nhưng kể cả trong sự viết, thì vẫn có một mấu chốt nào đó đang bị tắc.

Việc này giống như là, sự viết là một trái núi, mình muốn trèo qua. Mình tạm dừng lại tất cả những việc khác để trèo qua. Thế nên khi chỉ có thể trèo được một đoạn dường như không đáng kể, thì mình cảm thấy mình bị đứng yên khi tất cả mọi vật xung quanh đang chuyển động. Những cánh chim, một con thú, một chiếc máy bay, hoặc gió…

Và việc này cũng giống như là, trong sự viết có rất nhiều đề tài, câu chuyện để viết về, nhưng dường như mình đang loay hoay mãi trước một đề tài, một điều gì điều gì đó mình thực sự muốn nói về nó trước tiên, nhưng mình chưa biết cách thể hiện ra bên ngoài như thế nào. Không, thực ra là trong sâu thẳm tâm hồn mình chưa chắc chắn rằng mình nên nhìn vấn đề đó với con mắt nào. Chắc hẳn có một điều gì đó đang bị tắc ở bên trong, khiến cho mình cảm thấy những gì mình viết ra, thiếu một thứ ánh sáng. Một thứ ánh sáng mà mình biết nó tồn tại nhưng khi viết ra mình lại không thấy nó có mặt trong những dòng chữ đang tuôn trào dưới 10 đầu ngón tay.

Mình đã trải qua nhiều lần cảm giác bế tắc trong khi viết. Mỗi một lần như vậy, mình đều tự hỏi, vậy tại sao mình lại phải viết, trong khi mình hoàn toàn có thể chọn làm nhiều việc khác.

Trong cuộc đời mình, cũng có nhiều khi mình bị rơi vào những cơn bế tắc, nhưng thuộc loại khác. Những cơn bế tắc này cho chúng ta thấy một cảnh tượng rất thú vị về cuộc sống. Nó diễn ra theo cách như thế này. Tất cả mọi việc xung quanh bạn đều ổn, công việc, gia đình, bạn bè, mọi sự giải trí văn hóa nghệ thuật khác, chỉ trừ cơn bế tắc như một cái hố đen, và thi thoảng bạn cứ đang đi thì bạn lại bị lộn nhào xuống đó. Bạn cảm thấy tất cả mọi thứ bên trong bạn, đều tiến về phía trước, theo thời gian. Phải, theo thời gian, chúng ta đều trưởng thành và lớn lên, trau dồi thêm được nhiều năng lực, gặt hái được vài thành công, sửa sai và buông bỏ đi vài tật xấu…Bạn hài lòng về tất cả mọi thứ diễn ra trong cuộc sống của bạn. Trừ cơn bế tắc của bạn. Nó tựa như một bài toán bạn (cố chấp, hoặc ngoan cố, hoặc chấp ngã) muốn giải nó.

Và cuối cùng bạn đi xuyên qua cơn bế tắc đó, bằng cách này hay cách khác, thực ra là bằng tất cả những gì có trong bạn, bạn ngoan cố đi đến tận cùng để trả lời câu hỏi, vậy, thực ra vấn đề đó là gì? Đối với những bài toán khó kiểu đó, nó khiến con người ta tiêu hao rất nhiều năng lượng bên trong, nhưng nó khiến con người ta phải đánh thức tất tần tật những gì mình có để trả lời câu hỏi. Khiến cho trí tuệ, sự thông minh, năng lượng, nội tâm, thời gian, như thể bị xóc lên, đào xới lên, từ thái cực này sang thái cực khác, để bóc trần hết sự vô minh ở bên trong mình. Thường khi đi đến cuối cuộc hành trình đó, bạn không đạt được điều gì nhiều nhặn. Nó không thể hiện cho bạn thấy là, bạn kiếm được bao nhiêu tiền, bạn có được thăng quan tiến chức, bạn có nổi danh, bạn có thêm được một điều gì đó mới hơn trong cuộc sống hay không. Điều duy nhất mà bạn có thể đạt tới, là sự chuyển hóa, là sự giác ngộ ở bên trong bạn.

Và bây giờ mình đang đối diện với cơn bế tắc của viết. Không phải là bây giờ. Mà đã từ rất lâu rồi. Nhưng thường mình hay lấy một vài lý do nào đó để gác lại. Nhưng bây giờ vì mình không muốn gác lại cho nên mỗi sáng tỉnh giấc là thấy ngay một ngọn núi chặn trước mặt. Nhiều khi mình nghĩ: “Vậy đi qua bao nhiêu giác ngộ thì hết một cuộc đời?”

Thực ra, ở đây đang có một danh giới nào đó đang chưa rõ ràng. Ranh giới giữa sự loen hoen và đắm chìm. Ranh giới giữa sự nhạt nhẽo và sâu sắc. Ranh giới giữa sự phân tâm và tập trung. Ranh giới giữa sở thích và sự chuyên nghiệp. Mình chưa đi qua được cái màn sương mơ hồ đó, để bước xộc thẳng vào thế giới của những người viết. Để mỗi khi ngồi vào bàn viết, ít nhất là con chữ phải tuôn trào ra. Cho dù nó là những dòng chữ vô giá trị, rườm rà, thừa thãi, thì ít nhất, nó phải được trào ra, mọi lý do khác đều không hợp lý.

Có những lúc mình đọc sách (đến mờ cả mắt), thì vẫn cần phải đọc những khi không thể viết được một chút nào. Nhưng có những lúc mình ngồi thở, hoặc mình nằm nghĩ trước khi đi ngủ và sau khi tỉnh giấc, mình mơ hồ nắm bắt được một sợi dây. Thực ra kể cả những khi không viết, thì đầu óc mình bắt đầu làm việc.

Và mình rón rén mở ra những điều thú vị, những điều gì đó mà mình thực sự không thể ngờ tới. Mình nói là rón rén, bởi vì nó cứ từng chút, từng chút một. Nó như thể một người nghệ nhân ngồi sâu hạt vòng, nhưng thực ra còn hơn thế nữa. Vì nếu ngồi làm vòng, bạn chỉ cần nhìn thấy khay hạt nhiều mầu sắc bày ra trước mặt bạn, nhưng viết văn, lại cần nhiều hơn thế nữa. Vì đó là những hạt vòng bạn nhặt nhạnh rơi vãi từ cả trong quá khứ, hiện tại, cả trong trí tưởng tượng nữa, ở cả chỗ linh tinh xó xỉnh không ngờ nào đó nhất. Thực tế cho thấy, mỗi hôm mình đi ra ngoài, mình lại có thêm một ý tưởng, một chi tiết mới để nhặt nó, sâu lại với một ý tưởng nào đó từ trong quá khứ, chắp từ mảng hiện thực này, ghép với một chi tiết kia, phối thêm một chút chiêm nghiệm và tưởng tượng vào. Người đọc thực ra không thể thấy hết sự thú vị đó. Chỉ có người viết ngồi cười thầm một mình vì cái sự biến hóa vạn năng của mọi dữ liệu, mọi sự kiện, mọi sự tưởng tượng…

Quay trở lại với cảm giác về sự bế tắc trong khi viết. Sự bế tắc nhất là thấy mình nhạt nhẽo và bất tài vô dụng. Sự bế tắc khi cảm giác hoài nghi về năng lực bản thân. Sự bế tắc là không ngờ cuối cùng mình phải đối diện với một sự thực rằng, mình thực sự không hề sâu sắc và hiểu biết như mình tưởng, mình thực sự không hề có khả năng viết lách như mình nghĩ. Phông văn hóa của mình thủng lỗ chỗ, hiện thực nắm bắt một cách mơ hồ. Và sự lười biếng thì hỡi ôi, phải, mình thường hay trì hoãn.

Nhưng bây giờ không còn cách nào khác mình không thể trì hoãn được. Vì sự trì hoãn làm cho mình cảm giác như không gian và thời gian xung quanh mình bị đông đặc lại. Mình đành phải gạt bỏ chủ nghĩa hoàn hảo. Mình phải chấp nhận ở bản thân mình tất cả những sản phẩm lỗi. Mình phải chặt quang đi phía trước mình những búi cỏ cao lút đầu người, để tìm một con đường.

Trước kia mình còn đối diện với nhiều vấn đề khác. Ví dụ như mình sợ cô độc, mình sợ bị trì trích, mình sợ đám đông. Nhưng qua rèn luyện, giờ mình thậm chí còn thích sự cô độc và mình hoàn toàn quen với sự cô độc. Mình có khả năng làm việc độc lập không cần dựa dẫm vào ai về mặt tinh thần. Không phải vì ai mà mình sẽ làm việc tốt hơn hay kém đi. Mình hoàn toàn có khả năng di chuyển bản thân mình từ chốn đông người về chốn cô độc và ngược lại, tùy theo như mình muốn.

Sự cô độc là cần thiết để tập trung đào sâu suy ngẫm, làm việc. Những khi chỉ có một mình mình đọc sách hay viết lách ba lăng nhăng mình cảm giác hết sức dễ chịu và thú vị. Không có cảm giác cô độc hay buồn chán. Còn việc ra ngoài đám đông không phải để mưu cầu sự công nhận hoặc tung hô. Nói một cách chân thành, mình luôn cảm thấy sợ khi được khen một cách không đúng. Mình cần thiết giao tiếp với đám đông bởi chỉ có những ý kiến trái chiều mới có thể giúp mình trở nên tiến bộ, giúp mình mở rộng thêm tầm nhìn hoặc có thêm cái nhìn đa chiều. Nó giúp cho mình giống như một dòng sông được chảy.

Quay trở lại vấn đề vậy tại sao mình lại phải viết để chết chìm trong cơn bế tắc này. Có rất nhiều những lý do trả lời cho câu hỏi, vì sao tôi viết. Nhưng có một lý do duy nhất khiến mình tiếp tục muốn đi, đó là, vì mình chưa bao giờ thực sự cố gắng đắm chìm trong nó một cách nghiêm túc, tập trung và tâm huyết. Nên mình cần phải thực hiện điều đó. Còn kết quả ra sao, thì cũng chỉ là một cơn giác ngộ. Mỗi người đều có những câu hỏi lớn trong cuộc đời mình, không phải là vấn đề này, thì sẽ là vấn đề khác. Đi hết vấn đề này, thì luôn có vấn đề khác.

Con người phải trải qua bao nhiêu giác ngộ để đi hết một cuộc đời?

Advertisements

Đừng lạm dụng quốc thể!

Hồi nhỏ, một lần xem tivi đưa tin về hình ảnh đội tuyển Olympic Toán học Việt Nam nhận giải thưởng quốc tế trong nền nhạc “Quốc ca”, lòng tôi trào dâng lên niềm xúc động mạnh mẽ. Tôi nghĩ mình bị ấn tượng bởi chính xúc cảm của mình giây phút đó, nên nhiều năm trôi qua tôi vẫn còn nhớ khoảnh khắc ấy.

Tôi từng có thời gian dài làm việc trong lĩnh vực thương hiệu cho một doanh nghiệp lớn tại Việt Nam có mở các văn phòng đại diện tại nhiều nước trên thế giới. Khi đó trái tim non nớt của tôi luôn suy nghĩ làm thế nào để tên thương hiệu của mình làm “rạng danh” Việt Nam trên trường quốc tế. Bẵng đi một thời gian, từ khi chuyển sang Pháp sinh sống, tôi không bận tâm lắm đến vấn đề quốc thể. Có thể là do tôi không còn phải sống trong một môi trường mà mỗi một cá nhân sinh ra đã phải mang gánh nặng hay trách nhiệm nào đó quá đỗi lớn lao trên lưng mình là phải làm nở mày nở mặt gia đình, dòng họ, tổ tiên, quốc gia…

Vấn đề quốc thể làm tôi nhớ đến những tháng ngày còn ngồi trên ghế nhà trường, hàng năm mòn mỏi với đầy đủ các cuộc thi học sinh giỏi lớn nhỏ để giành các giải thưởng mang lại vinh dự cho nhà trường, huyện, tỉnh… Tôi tự hỏi, tại sao sự vui mừng hay thất vọng của những người lớn lại đặt lên vai những đứa trẻ chúng tôi?

Cũng có thể do tôi cảm nhận một cách sâu sắc về vị thế nhỏ bé của Việt Nam trên trường quốc tế, không chỉ nhỏ bé mà còn thấp kém về mọi mặt. Khi gặp một người châu Á, những người châu Âu mặc định đó là người Trung Quốc hoặc may mắn hơn thì đó là người Nhật. Việt Nam à, Việt Nam ở đâu thế?

Và liệu rằng một vài vì sao sáng lóe lên trong các giải thưởng này nọ trên trường quốc tế có làm nhận diện rõ hơn về Việt Nam hay không? Hay việc người nước ngoài đến đất nước ta và thất vọng về các dịch vụ du lịch, thủ tục hành chính, và những con người bình thường họ tiếp xúc hàng ngày sẽ định vị rõ hơn về đất nước và con người Việt Nam?

Tôi cho rằng thể diện của một quốc gia không đến từ một vài vì sao sáng chói trong các giải thưởng trên trường quốc tế, mà đến từ thể diện của từng cá nhân tại đất nước đó. Từng cá nhân đàng hoàng sẽ giữ cho thể diện và môi trường sống của nước đó trở nên đàng hoàng. Cá nhân mỗi con người chúng ta khi sống cần tự chịu trách nhiệm về mọi hành vi của mình. Nếu mình có những việc làm sai trái, mình sẽ chịu những hình phạt của luật pháp hoặc của lương tâm. Nếu mình làm một điều gì đó thực sự tốt đẹp thì có nghĩa bản thân mình có những nỗ lực riêng và mình có đóng góp chung cho xã hội.

Mình làm điều gì đó là do mình muốn, do sự hiểu biết và nhân cách của mình, chứ không phải gánh thêm những áp lực đến từ bên ngoài hoặc sự mong đợi hay kỳ vọng của những người đồng hương khác. Một con người hiểu biết và có lòng tự trọng sẽ biết cách giữ thể diện cho mình, và tập hợp của nhiều cá nhân biết giữ thể diện sẽ làm nên diện mạo của một quốc gia.

Cá nhân tôi không lấy làm hổ thẹn vì một người Việt phạm pháp ở nước ngoài. Tôi cũng không quá tự hào khi một người Việt đoạt giải thưởng quốc tế. Tôi chỉ có cảm giác khâm phục cá nhân đó như mọi cá nhân có những đóng góp lớn cho xã hội hoặc có những tài năng, thành quả kiệt xuất. Tôi nghĩ việc tự hào về một người Việt nổi danh trên thế giới không có gì là xấu nhưng nếu lạm dụng nó một cách thái quá thì vấn đề quốc thể sẽ trở thành một căn bệnh. Thái quá ở đây là cái gì cũng vơ vào trong khi một người gốc Việt nào đó đôi khi thực sự chẳng liên quan gì đến môi trường giáo dục, sống hay làm việc tại Việt Nam. Nó cũng không khác gì căn bệnh ưa thành tích và mọi giá trị đôi khi chỉ là ảo.

Cuộc sống ở trong nước đang diễn ra với biết bao vấn đề nhức nhối và chúng ta phải thừa nhận những yếu kém của mình. Chúng ta chẳng thể tự hào bởi những cái mình không làm ra và thấy một ai đó nổi lên trên trường quốc tế lại tự sướng rằng dân tộc mình thông minh, tài giỏi.

Tôi vẫn cố gắng sống tốt nhất với lòng tự trọng và thể diện của mình mà không vì một thứ danh hão nào để phải đánh đổi cuộc sống cân bằng. Tôi cũng không thấy hổ thẹn hay tự hào khi mình là người Việt. Tôi bình thường khi giới thiệu về nơi tôi sinh ra. Tuy nhiên, nếu bị nhầm thành người Trung Quốc, tôi sẽ dõng dạc nhấn mạnh lại rằng: “Tôi là người Việt Nam. Tôi đến từ Việt Nam”.

Đoàn Minh Hằng

Sự đổi thay mới chính là VĨNH CỬU

Xem phim “Vĩnh cửu” của Trần Anh Hùng từ mấy hôm rồi định không viết gì. Mọi ý kiến khen chê mọi người đã nói cả rồi. Dù cố gắng để hiểu những tâm huyết của anh Hùng, nhưng phải công nhận là phim dài, không có cao trào, nhân vật không có tính cách, chán và buồn ngủ.

Nhưng có 2 chi tiết mà mình cho rằng nó đắt giá nhất trong bộ phim, cho dù đây có thể không phải là ý đồ của đạo diễn, nhưng nếu nắm bắt được 2 khoảnh khắc ngắn ngủi đó, bộ phim đọng lại trong người xem một góc nhìn khác, một thông điệp khác, khác với những gì mọi người đã viết về nhân sinh, cảm xúc, cuộc đời, vĩnh cứu…

Cảnh đầu tiên đó là cảnh hai người ngồi trên bãi cát, người đàn ông bước xuống nước để bơi. Ngay khi anh ta xuống nước cảnh quay chuyển ngay sang một vách đá cao dựng đứng. Anh ta cứ bơi mãi ra xa và người phụ nữ nhìn theo. Theo ánh mắt nhìn đó chúng ta thấy bóng người đàn ông đang bơi về phía cửa ngõ của vịnh ra biển, vì hai bên là vách đá. Cặp đôi này, trong nhiều lần nói chuyện, họ không bao giờ ngồi đối diện nhìn vào mắt nhau mà ngồi ngang hàng trên ghế mắt hướng về phía trước. Không hiểu vì sao người đàn ông tự tử. Nhưng cái chết của anh ta là cái chết chủ động, không giống như gần chục cái chết khác trong phim là hy sinh ngoài mặt trận, bệnh tật, sinh nở….Anh ta lựa chọn cái chết bằng cách bơi từ trong vịnh ra phía đại dương. Anh ta là người duy nhất trong toàn bộ các nhân vật trong phim muốn đi ra khỏi cái không gian quá đẹp, quá thơ, quá nhiều nụ hôn, quá nhiều nụ cười kiêu hãnh và kiều diễm, quá nhiều những thứ lặp đi lặp lại…Cho dù đó có thể là cái chết, nhưng anh ta lựa chọn sự thay đổi.

Cảnh thứ 2, là đoạn cuối của bộ phim. Lúc mà cả gần 2 chục đứa trẻ ngồi vào cái bàn ăn, máy quay lia cận cảnh một khuôn mặt một cô cháu gái với vẻ mặt rất lạ so với tất cả những đứa trẻ còn lại. Ngay sau đó cảnh chuyển sang hình ảnh cô gái đó chạy hớn hở trên cầu sông Seine và ôm chầm lấy người yêu. Đây là cảnh thứ hai quay bên ngoài các ngôi nhà, căn phòng, khu vườn xuyên suốt bộ phim (sau cảnh ở bờ biển ngoài vịnh bên trên). Paris hiện lên trong cảnh này xấu òm, tháp Eiffel hiện lên được cái chỏm nhỏ. Và nền trời khi đôi bạn trẻ ôm nhau thì xám xịt, sắp mưa. Đây là cảnh chẳng có tí chau chuốt nào, một cảnh mà bối cảnh xấu nhất trong phim. Nhưng cái cô bé này, khuôn mặt, nụ cười đầy sức sống. Nó không phải là cái vẻ bình thản đến mức cực kỳ bình thản ngay sau mọi cái chết của các bà cô. Nụ cười của cô cũng không cao xa kiêu kỳ như các bà cô. Tất cả các bà cô đều có kiểu cười giống nhau từ đầu đến cuối phim. Ở cô bé này ta thấy hết hẳn cái vẻ đẹp mà đã bị lạm dụng quá nhiều nên thành ra hơi chán đó, ở cô bé này ta thấy một thời kỳ mới như đã được bắt đầu. Nụ cười tràn đầy sức sống.

Và nếu như sự nhàm chán là một dụng ý, thì đổi thay, thoát ra khỏi cái nhịp điệu nhàm chán đó, mới chính là vĩnh cửu.

Cho dù biết chắc có thể là chết nhưng có những người vẫn muốn chủ động tìm cách thay đổi, khác đi với những cái cũ và với cả chính mình.

Đến với tha nhân

Hiện thực đang thốc vào lòng tôi như một cơn lũ. Chưa kịp viết xong những điều mình đang suy nghĩ (một cách đầy chậm chạm và lan man), thì cá hồ Tây đã chết trắng, một nữ blogger bị bắt vì đòi khởi tố Formasa, xả đập thủy điện gây lũ lụt ở Quảng Bình…

Mọi chữ nghĩa ngôn từ đối với tôi, hiện tại, đều cảm thấy bất lực. Suốt hai ngày tôi lẳng lặng theo dõi mọi diễn biến trên mạng, cả những thông tin về việc xả lũ từ những năm về trước.

Một cơn trống rỗng và vô nghĩa dâng lên trong lòng từ hôm nọ đến giờ. Tôi ngắt mạng và cầm con dao xẻ từng miếng carton để làm giá đồ chơi cho con, nhưng mỗi một nhát dao là một câu hỏi: What is the fuck can I write now? What is the fuck can I do now?

Tôi hay nói chuyện với một chị bạn, người hay than thở rằng hồi này chán vì lên facebook nhiều người đua nhau khoe giầu có, hạnh phúc, mãn nguyện, trong khi đất nước thì bất công, tiêu điều mà ai cũng như đang sống trên thiên đường. Chị nói họ là những người không có ý thức cá nhân đối với xã hội.

Cầm quyển Tazaki Tsukuru không mầu và những năm tháng hành hương của Murakami mà đọc mãi không còn vào được nữa. Đây là cuốn mới nhất của Murakami xuất bản năm 2013 và cũng là cuốn sách thứ 8 tôi đọc trên tổng số 13 quyển của ông. Tôi đọc không vào bởi vì đến quyển thứ 13 rồi mà Murakami không thoát ra được khỏi đề tài thanh niên, tuổi 20, trầm cảm, tự tử, nội tâm, làm tình, cái tôi cá nhân…Đây không phải là cuốn sách đầu tiên các nhân vật của Murakami lẩn tránh hiện thực. Murakami luôn nhắc đến các sự kiện lịch sử, các phong trào đấu tranh trong truyện của mình, bằng một đôi dòng ngắn ngủi, sau đó cho nhân vật của mình bảo tôi chán những trò đó và lánh đi chỗ khác hoặc lại tiếp tục chui vào thế giới nội tâm hoặc mộng tinh gì đó của mình. Cho nên cho đến bây giờ tôi hơi ngạc nhiên khi cứ đến mùa Nobel người ta lại cho Murakami và danh sách kỳ vọng.

Tôi không thể đọc nổi Murakami và trở nên phát cáu với tác phẩm của ông. (Tác phẩm thứ 13 mà ko chịu đổi đề tài). Bởi giai đoạn đi sâu vào đời sống nội tâm, băn khoăn tìm hiểu về bản ngã, mình là ai, mình thuộc về đâu giữa cuộc đời này, tôi cảm thấy đã đủ. Tôi tâm đắc với một cụm từ của dịch giả Trịnh Lữ mới viết trong một status gần nhất trên facebook: “trong mê cung của cõi người”. Tôi nghĩ mình cũng đã đi đến tận cùng cái mê cung của lòng mình. Cần thiết cho mỗi chúng ta khi hiểu bản thân mình, để nhìn cuộc đời một cách bao dung, thấu hiểu và an nhiên. Để biết “tĩnh trí lắng nghe hơi thở của trời đất, để mình nối liền lại với mạch sống của bản thể lớn, sẽ nhớ ra những lẽ phải trái, thật giả, thiện ác… và sẽ biết mình phải nương theo ngả nào trong mê cung của cõi người” (Đoạn trong ngoặc kép là trích lời của Trịnh Lữ)

Tôi có cảm giác những gì diễn ra bên ngoài cuộc đời vận động nhanh đến chóng mặt. Nếu nói ở ngoài đời đã trải qua hàng vạn biệt li, hàng triệu sinh tử, hàng trăm biến cố thì có nhiều người, ngày này qua tháng khác cứ bị đóng đinh mãi vào chính cái bóng của mình. Vẫn cần có nhu cầu phải thỏa mãn cái tôi cá nhân của mình. Vẫn cần được người đời ve vuốt tâng bốc ngợi khen. Vẫn cần phải có nhu cầu cảm thấy mình trên tài thiên hạ về mọi mặt. Mà khi chưa vượt qua được cái tôi của bản thân mình, bản ngã của mình thì không thể đến được với cái mênh mông và sâu thẳm và đa chiều của nhân loại.

Tôi nghĩ rằng con người ta khi sống, dù là cuộc đời này nhiều lúc hư vô và phù du, thì mỗi chúng đều có một đức tin, một lý tưởng nào đó để theo đuổi. Đức tin nào cũng được và lý tưởng nào cũng được, và sống ở nơi nào trên thế giới này cũng được, nhưng miễn là điều đó giúp chúng ta vượt qua được cái tôi cá nhân của mình để đến được với cộng đồng, nhân loại. Đức tin hay lý tưởng không phải là cái dây trói chúng ta lại, là cái nhà tù vô hình xiết chặt chúng ta, là cái cớ để chúng ta gây ra tội ác. Là con người khi sống, đến một lúc nào đó, nên hiểu được rằng mình chỉ thực sự giầu có khi mình cho đi, mình chỉ thực sự hạnh phúc khi mình có khả năng trao đi tình yêu thương vô điều kiện, mình chỉ thực sự tài năng khi tài năng đó có thể tạo ra giá trị phụng sự cho xã hội. Còn lại thì vẫn nên tự hổ thẹn với bản thân mình, có một chút yên ấm hay bình an hơn người khác cũng không có gì là tự hào.

Những nhân vật trong truyện của mình, luôn muốn bẻ cong và đập tan mọi quan niệm, lý tưởng, đức tin nào còn đang kìm hãm sự phát triển của từng cá nhân. Và mọi cá nhân đều phải đi được hết “mê cung của lòng mình”, vượt qua bản ngã của mình, để đến được với nhân gian. Mọi cá nhân đều vươn tới một đời sống tự do trong chính nội tâm của mình và đấu tranh trước những thể chế chính trị, đức tin tôn giáo để được sống trong bầu không khí tự do của nhân loại.

Mình bày tỏ lòng biết ơn và ngưỡng mộ đối với tất cả những ai đang có những đóng góp tích cực cho xã hội, đấu tranh vì xã hội, bằng cách này hay cách khác. Và trong những ngày này khi nhìn những người như vậy, mình thấy tin tưởng nhiều hơn vào tương lai của đất nước.